To uczniowie z trudnościami w czytaniu czy pisaniu, z różnymi dysfunkcjami, w spektrum autyzmu, z doświadczeniem migracji, ale także uczniowie szczególnie uzdolnieni. Przed nauczycielami i dyrektorami stoi więc ważne zadanie: stworzyć szkołę, w której różnorodność nie będzie przeszkodą, lecz naturalnym elementem codziennej pracy.
Jak robią to inni? Jakie rozwiązania sprawdzają się w europejskich szkołach i które z nich można wykorzystać w województwie świętokrzyskim? Odpowiedzi na te pytania poszukuje Świętokrzyskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach, realizując międzynarodowy projekt INTEGRA w ramach programu Erasmus+.
Od europejskich doświadczeń do świętokrzyskich szkół
W styczniu 2023 roku ŚCDN w Kielcach otrzymało Akredytację w ramach programu Erasmus+ na lata 2022–2027, przyznaną przez Fundację Rozwoju Systemu Edukacji w Warszawie. Dzięki pozyskanemu dofinansowaniu 1 czerwca 2025 roku rozpoczęła się realizacja INTEGRY – drugiego z trzech zaplanowanych projektów.
Jego zasadniczym celem jest przygotowanie kadry ŚCDN do wspierania nauczycieli, dyrektorów i innych pracowników oświaty województwa świętokrzyskiego we wprowadzaniu edukacji włączającej.
Projekt nie sprowadza się jednak do poznawania zagranicznych systemów edukacji. Jego istotą jest zdobycie wiedzy i doświadczeń, które następnie będzie można przełożyć na konkretne rozwiązania przydatne w szkołach regionu.
W projekcie uczestniczy 11 nauczycieli konsultantów i specjalistów ŚCDN w Kielcach. Odbyło się łącznie 21 wyjazdów zagranicznych do sześciu krajów: Danii, Niemczech, Francji, Portugalii, Malcie i Hiszpanii.
Dwa sposoby poznawania europejskiej edukacji
Jednym z najważniejszych elementów INTEGRY są zagraniczne mobilności. Przybierają one dwie formy.
Pierwszą jest obserwacja pracy, pozwalająca pracownikom ŚCDN wejść bezpośrednio do europejskich szkół i zobaczyć, jak w praktyce wygląda edukacja włączająca. To możliwość obserwowania lekcji, pracy nauczycieli i specjalistów, organizacji przestrzeni szkolnej, relacji pomiędzy uczniami i kadrą oraz sposobów wspierania młodych ludzi o różnych potrzebach.
Drugą formą są międzynarodowe kursy, w których uczestniczą przedstawiciele różnych państw europejskich. Oprócz zdobywania wiedzy dają one możliwość porównywania doświadczeń, dyskusji o rozwiązaniach funkcjonujących w poszczególnych systemach edukacji oraz wspólnego poszukiwania odpowiedzi na problemy, z którymi mierzą się współczesne szkoły.
Dzięki temu uczestnicy projektu mogą spojrzeć na edukację włączającą z różnych perspektyw, a następnie ocenić, które rozwiązania mogą być inspirujące również dla świętokrzyskich placówek.
Szkoła przygotowana na różnorodność
Interesujących doświadczeń dostarczyły obserwacje pracy m.in. w Danii i Portugalii.
W jednej z duńskich szkół średnich już sama przestrzeń pokazuje, że potrzeby uczniów można uwzględniać na wielu poziomach. Na korytarzach znajdują się miejsca umożliwiające wyciszenie się, chwilowe odizolowanie od nadmiaru bodźców czy indywidualną pracę. Dostępne są również niewielkie sale przeznaczone do pracy w mniejszych grupach.
Co istotne, nie są to przestrzenie tworzone wyłącznie dla określonej grupy młodzieży. Mogą z nich korzystać wszyscy uczniowie, kiedy tego potrzebują.
Wsparcie zapewnia również zespół osób zajmujących się różnymi potrzebami młodzieży. W duńskiej szkole funkcjonowało m.in. wsparcie dla uczniów z dysleksją oraz osób w spektrum autyzmu. Pomoc nie ograniczała się przy tym wyłącznie do wyników w nauce. Szkoła zwracała uwagę również na dobrostan młodych ludzi oraz trudności związane z ich sytuacją rodzinną, emocjonalną czy poszukiwaniem własnej drogi.
Jednym z najważniejszych spostrzeżeń przywiezionych z Danii było jednak coś jeszcze: naturalność, z jaką społeczność szkolna podchodzi do różnorodności. Uczeń korzystający ze wsparcia pozostaje przede wszystkim uczniem – częścią tej samej społeczności. Pomoc nie powinna prowadzić do jego niepotrzebnego wyróżniania czy stygmatyzowania.
Dostrzec przede wszystkim mocne strony ucznia
Inne interesujące doświadczenia przyniosła Portugalia. Tamtejsze rozwiązania organizacyjne pod wieloma względami przypominają system znany z polskich szkół. Tworzone są plany wsparcia, nauczyciele otrzymują informacje o potrzebach ucznia, a procesowi towarzyszy odpowiednia dokumentacja.
Szczególną uwagę zwraca jednak sposób budowania szkolnej społeczności i dostrzegania potencjału młodych ludzi.
Uczniowie otrzymują przestrzeń do prezentowania swoich zainteresowań i pasji – nie tylko tych bezpośrednio związanych z osiągnięciami szkolnymi. Mogą pokazywać społeczności szkoły swoje umiejętności konstruktorskie, informatyczne czy inne zainteresowania.
Podczas wizyty przedstawicieli ŚCDN swoje pasje prezentował m.in. uczeń w spektrum autyzmu, który w języku angielskim opowiadał międzynarodowej grupie nauczycieli o tym, czym się interesuje.
To przykłady pokazujące ważną zasadę: zamiast patrzeć na ucznia przede wszystkim przez pryzmat jego trudności, warto stworzyć mu możliwość pokazania tego, w czym jest dobry.
Edukacja włączająca nie oznacza osobnej lekcji dla każdego
Doświadczenia zebrane podczas realizacji INTEGRY prowadzą do ważnego wniosku. Edukacja włączająca nie powinna oznaczać tworzenia całkowicie odrębnego sposobu nauczania dla każdego rodzaju specjalnej potrzeby.
Europejskie doświadczenia pokazują znaczenie uniwersalnego projektowania w edukacji – UDL (Universal Design for Learning). Chodzi o takie planowanie lekcji, materiałów, metod pracy i środowiska uczenia się, aby od początku były one dostępne dla możliwie szerokiej grupy uczniów.
Nie eliminuje to indywidualizacji. Zmienia jednak punkt wyjścia. Zamiast najpierw tworzyć jedno rozwiązanie dla większości, a później zastanawiać się, jak dostosować je dla kolejnych uczniów, można już na etapie planowania uwzględniać różnorodność klasy.
Rozwiązanie przygotowane z myślą o uczniu ze szczególnymi potrzebami może przecież okazać się pomocne również dla wielu jego kolegów i koleżanek.
Wiedza ma wrócić do regionu
Na tym właśnie polega szczególna rola Świętokrzyskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach w projekcie INTEGRA. Zagraniczne mobilności nie są jego końcowym rezultatem. Są sposobem zdobywania wiedzy, która następnie ma trafić do świętokrzyskich szkół.
Doświadczenia zgromadzone w różnych państwach europejskich są wykorzystywane do przygotowania szkoleń stacjonarnych i online dla nauczycieli, dyrektorów, pedagogów oraz innych pracowników szkół. Dzięki temu z efektów projektu może skorzystać znacznie większa grupa osób niż tylko jego bezpośredni uczestnicy.
Powstaną również scenariusze zajęć uwzględniające zasady uniwersalnego projektowania w edukacji oraz indywidualizację procesu nauczania. Znajdą się w nich konkretne rozwiązania dydaktyczne, przykłady dostosowań oraz propozycje narzędzi wspierających uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Materiały zostaną udostępnione na stronie internetowej ŚCDN w Kielcach.
Nie trzeba obawiać się różnorodności
Dni poprzedzające rozpoczęcie nowego roku szkolnego są dla nauczycieli czasem planowania, poszukiwania nowych rozwiązań i zastanawiania się nad tym, co można zrobić lepiej. W roku szkolnym 2026/2027 szczególnego znaczenia nabiera przygotowanie szkół do pracy z uczniami o zróżnicowanych potrzebach.
Doświadczenia zgromadzone w ramach INTEGRY pokazują przede wszystkim, że edukacja włączająca może działać w praktyce. Nie oznacza rezygnacji z wymagań ani konieczności tworzenia osobnego systemu dla każdego ucznia. Wymaga natomiast odpowiedniego przygotowania nauczycieli, dobrej organizacji szkoły, współpracy specjalistów, elastycznych metod pracy i – być może przede wszystkim – akceptacji różnorodności.
Dzięki projektowi INTEGRA europejskie doświadczenia z Danii, Niemiec, Francji, Portugalii, Malty i Hiszpanii nie pozostają jedynie inspiracją przywiezioną z zagranicznych wyjazdów. Za pośrednictwem Świętokrzyskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Kielcach mają zostać przełożone na wiedzę, narzędzia i rozwiązania dostępne dla nauczycieli i dyrektorów w całym województwie świętokrzyskim.
I właśnie w tym można dostrzec najważniejszą wartość INTEGRY: europejska wymiana doświadczeń staje się punktem wyjścia do zmian, które mogą dokonywać się znacznie bliżej – w codziennej pracy świętokrzyskich szkół.
Sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji w Warszawie. Unia Europejska ani podmiot udzielający dotacji nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
Napisz komentarz
Komentarze